Văn hóa-Du lịch

Già làng Tây Nguyên

(Cập nhật ngày: 09/09/2016, Số lượt xem: 17789)
   

Có lẽ một trong những già làng nổi tiếng nhất ở Tây Nguyên cả trong văn chương và đời thực cho đến bây giờ vẫn là cụ Mết. Đấy là một nhân vật có thật và được nhà văn Nguyên Ngọc xây dựng thành nhân vật văn học trong tác phẩm “Rừng xà nu”. Với Tây Nguyên, Nguyên Ngọc có 2 tác phẩm lớn, “Đất nước đứng lên” mang âm hưởng sử thi còn “Rừng xà nu” lại là một tác phẩm văn chương đúng nghĩa.


Già làng Tây Nguyên hiểu theo một cách nôm na nhất thì đấy là một người... già, tất nhiên, nhưng không cứ là phải già nhất làng, vì họ còn phải có uy tín. Ở xã hội Tây Nguyên ngày xưa, người có uy tín chính là người biết giải mã các giấc mơ, biết thay dân làng đối thoại với Yàng với thần linh, biết hành xử một cách thông minh nhất, đúng nhất, hợp với quyền lợi của cộng đồng làng, biết giúp dân làng tìm đất lập làng, xử lý việc chiến tranh, dịch bệnh, có uy để giải quyết các vấn đề từ lớn đến nhỏ trong làng.



Dạy lớp trẻ cảm nhận cái hồn của chiêng


Chúng ta biết xã hội Tây Nguyên xưa gần như khép kín, ứng xử với nhau trong cộng đồng theo luật lục, vì thế vai trò của già làng là vô cùng quan trọng. Nó làm cho tôn ti trật tự của làng được giữ vững, cấu kết làng trong một chỉnh thể thống nhất, vững bền... Nhờ thế mà dù còn rất lạc hậu, thô sơ, dù thường xuyên du canh du cư, thường xuyên đứng trước nguy cơ dịch bệnh hoành hành dẫn đến có thể xóa sổ cả cộng đồng... nhưng các làng Tây Nguyên đã tồn tại và giữ được nhiều phong tục tập quán, cách ứng xử với nhau, với tự nhiên rất hợp lý và hợp quy luật sống.

Nội dung quan trọng nhất của luật tục Tây Nguyên là duy trì và củng cố quan hệ cộng đồng. Người ta quan tâm đến việc giữ gìn trật tự xã hội, chống lại tệ ăn cắp, gây rối, to tiếng cãi vã, xô xát. Để cho xã hội yên ổn, luật tục chú ý đến việc gìn giữ các phong tục tập quán, các tục lệ trong việc cưới xin, ma chay, bỏ mả, cúng bến nước... Cộng đồng ngăn cấm các tội phạm về tính dục cũng là để giữ gìn sự trật tự và ổn định xã hội vì rằng những hành động ngoại tình gian dâm sẽ gây rối ren cho xã hội. Đặc biệt loạn luân là một mối lo sợ trầm trọng của người Tây Nguyên vì họ cho rằng nó sẽ dẫn đến những tai họa khủng khiếp như hạn hán, mất mùa, dịch bệnh, cháy làng... Trong mối quan hệ với tự nhiên chẳng hạn, luật tục nhiều nơi quy định chặt một cái cây phải đền ba cây... Tất nhiên luật tục trước khi thực thi phải có người nghĩ ra nó, rồi đưa ra làng thảo luận, làng thông qua xong thì phải có người chủ trì thực thi, người đó chính là già làng.

Bây giờ nghĩ thì dễ vì chúng ta có đầy đủ phương tiện trong tay để có thể đúc rút, tham khảo, nghiên cứu... trước khi đưa ra một quyết định nào đó. Ngày xưa, già làng và cộng đồng dân cư chỉ dựa vào kinh nghiệm sống, vào quá trình tích lũy và truyền thống truyền đời này sang đời khác, trong đó nổi lên là sự thông minh ưu việt và hiểu biết hơn người cũng như công tâm của vị già làng, để các quyết định đưa ra đều hợp lý và giúp làng tiếp tục tồn tại tốt hơn.

Tất nhiên già làng bây giờ thì vai trò và quyền uy không còn như ngày xưa, vì còn có chính quyền và các đoàn thể và người dân cũng hiểu biết hơn. Trong làng, nhiều người có học hơn, có cả kỹ sư, bác sĩ, thầy giáo là người bản địa, rồi các phương tiện nghe nhìn, rồi giao thông thuận tiện giúp con người đi đây đi đó mở mang tầm mắt... chứ không như ngày xưa cái gì cũng hỏi già làng. Vì thế già làng hiện nay cũng khác ngày xưa. Họ cũng phải tiếp cận thông tin, tự trang bị kiến thức. Và vai trò của họ cũng bó hẹp trong một vài sự việc cụ thể. Nhưng họ cũng là những người có ý kiến quan trọng trong việc quyết định một việc gì liên quan đến cộng đồng. Vì thế, việc chính quyền và các đoàn thể tận dụng vai trò của già làng trong việc điều hành công việc là rất quan trọng. Rất nhiều vụ việc có sự tham gia của già làng đã rất thành công như đền bù giải tỏa mặt bằng, dời làng, vận động con em đến lớp, sinh đẻ kế hoạch... Họ vẫn có vai trò rất quan trọng về mặt tinh thần trong cộng đồng làng.

Có một số làng Tây Nguyên bây giờ đã thành lập các hội đồng già làng, gồm các cụ lớn tuổi, có uy tín đối với cộng đồng. Hội đồng già làng có nhiệm vụ cùng trưởng thôn soạn thảo các quy ước. Quy ước phải phù hợp với chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước và luật tục, phong tục của buôn làng. Hội đồng già làng còn tham gia vào công việc hòa giải trong làng như các việc tranh chấp đất đai, đốt rừng làm rẫy, ô nhiễm nguồn nước, trộm cắp, gây gổ, quan hệ nam nữ bất chính, mâu thuẫn vợ chồng, cha con, tham gia với chính quyền và đoàn thể vận động nhân dân thực hiện các quyết định lớn cũng như giúp nhắc nhở con cháu sống tốt hơn.

Có già làng kiêm nghệ nhân dân gian như cụ Đinh Wiêu. Thường thì người ta giỏi cái gì thì chỉ giỏi sâu cái ấy và như thế là quá quý rồi. Đằng này ông giỏi tuốt. Ông có thể đan lát rất giỏi, từ gùi cho đến các đồ bắt cá, bẫy chim, bắt thú... Là một trong không nhiều những người có thể chỉnh chiêng ở Tây Nguyên. Nghệ nhân lên dây chiêng (chỉnh chiêng) hiếm vì nó vô cùng khó, chỉ bằng đôi tai và bàn tay gõ mà có thể chỉnh âm cho chiêng chính xác đến kinh ngạc. Hiếm và quý đến mức Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch phải tổ chức nguyên một cái liên hoan gặp gỡ những nghệ nhân chỉnh chiêng của 5 tỉnh Tây Nguyên và các tỉnh lân cận tại Pleiku. Ông còn là người hơ a mon rất giỏi. Cái món mà người Kinh chúng ta gọi là kể khan ấy. Nó đòi hỏi người kể vừa phải có trí nhớ trác tuyệt, có khả năng kể và diễn nữa. Chưa hết, ông còn là nghệ nhân chế tác và biểu diễn nhạc cụ rất tài. Dưới tay ông, đoạn trúc, ống vầu... đều trở thành những Klông Put, Đinh Yơng, T’rưng, K’ní... Cái lá trên cây nó là cái lá, ông ngắt cho vào mồm nó thành tiếng lòng nỉ non thánh thót khiến bao nhiêu thiếu nữ xiêu lòng thổn thức, vén sàn nhìn xuống, tim đập râm ran... Tôi có cảm giác ông như một người khổng lồ chứa trong bụng mình nhiều người đàn ông Tây Nguyên tài hoa khác.

Hiện nay đang có hiện tượng “trẻ hóa” các già làng, thậm chí có già làng chúng tôi gặp mới trên dưới 40 tuổi. Đặc biệt nữa, đã có già làng là nữ. Bà là H’Lâm (ở xã Ia Mơr, huyện Chư Prông) là một ví dụ. Thực ra thì bà nguyên là Thượng úy quân đội nghỉ hưu. Thời trẻ, bà đã có 2 năm được ra miền Bắc ăn học rồi trở về quê đánh giặc. Hết giặc thì về làm dân và bà trở thành già làng chỉ vì không chịu nhìn thấy cảnh dân làng mình lạc hậu mông muội. Bà hướng dẫn nhân dân làm ăn, hướng dẫn dân làng cách sống mới, có vệ sinh và biết áp dụng các điều kiện sống mới vào cuộc sống của mình. Vì can thiệp vào các hủ tục mà đã vài lần bà suýt bị cộng đồng đuổi ra khỏi làng. Để được suy tôn là già làng như thế, từ xưa đến nay ở Tây Nguyên mới chỉ mình H’Lâm là một...

Đấy cũng là một sự biến đổi phù hợp quy luật...

Hay như Anh hùng Núp. Trong đời, chưa bao giờ ông Núp là già làng theo nghĩa đen của từ này, nhưng từ lâu rồi, ông đã là già làng của nhân dân các dân tộc Tây Nguyên.

 

Nguồn: Báo Gia Lai

Các tin khác

PHÓNG SỰ ẢNH